"I was very impressed and proud with our uncle.  He is a very effective and charming lecturer.The kids at Berkeley were so sweet and nice. They were all american born, speak Vietnamese with American accent, but they seemed to be very much into Du Tu Le's poetry. Even the American students and other Asian groups. I was touched to see them speak so well, even though some had to try harder than others.

Anyway, it was a very sweet evening. I'm glad I was there.+"

 dutule.com (ngày 15 tháng 10-2010): Đáp lời mời của giáo sư Trần Hoài Bắc, nhà thơ Du Tử Lê sẽ có ba buổi nói chuyện với các sinh viên theo học ban Việt ngữ tại đại học Berkeley vào ngày Thứ Hai 18 tháng 10 tới đây. Sau đó là chương trình “Thơ - Nhạc Du Tử Lê” do sinh viên Berkekey thực hiện.

Buổi nói chuyện đầu tiên sẽ khai diễn vào lúc 1 giờ trưa tại phòng số 106, trong tòa nhà Dwinelle và sẽ kết thúc bằng chương trình “Thơ - Nhạc Du Tử Lê” từ 6:00PM tới 8:30PM tại phòng số 225, trong tòa nhà Wheeler. Tất cả đều nằm trong khuôn viên đại học vừa kể.

Hai đề tài chính sẽ được họ Lê thuyết trình với các sinh viên là “Thử đi tìm chìa khóa căn bản mở cửa ngồi đền Văn Học Nghệ Thuật, ” và “Tôi, Ấu Thơ và, Mẹ.”

Ở đề tài sau, diễn giả sẽ nói về tuổi thơ cũng như người mẹ đã khuất, theo chiều dọc thi ca của chính ông. Đó là những bài thơ họ Lê viết từ năm 1964, tới những trích đoạn từ thi phẩm “Mẹ Về... ... Biển Đông,” xuất bản năm 1989.

Theo tiết lộ của giáo sư Trần Hoài Bắc thì ngoài các sinh viên đang theo học ban Việt ngữ với giáo sư Bắc, còn có một số khách dự khán đến từ nhiều nơi rất xa, như giáo sư tiến sĩ Lâm Lý Trí thuộc đại học Cal State Fullerton, ở miền nam Cali; giáo sư tiến sĩ Lê Hoa Tranh, thuộc đại học Tổng Hợp Saigòn, có mặt tại Hoa Kỳ do ngân quỹ của tổ chức Fulbright đài thọ, (để nghiên cứu về sinh hoạt các nhà văn nữ Việt Nam hải ngoại); cùng một số nhà văn, nhà thơ khác đến từ các thành phố chung quanh như San Jose, Hayward, San Francisco v.v…

Du Tử Lê dot com đã sống lại, một trang mà tôi nhìn tên của chú tôi mà tôi thấy buồn và uổng vô cùng . Tôi nhớ không lầm, mỗi một bài viết, tôi cần một chủ đề, một ý tưởng, cũng như một website, phải có một chủ đề, dutuledotcom có chủ đề gì ? Thương mại (thương mại thì phải có quảng cáo, hay một vườn trẻ, vườn già, vườn trung niên, tòa soạn dutule?
Một con người lãng mạn, đào hồng không kiếp, một nhà thơ nổi tiếng của tình yêu, của sự thật, của nổi loạn, của những gì mà mọi người không có thể làm được, bây giờ, cái... ... bút hiệu nổi tiếng, huyền bí, đặc biệt, đẹp đẽ biến thành một trang của cirques, của tạp nhạp, một trang không ý nghĩa, không đề tài . Khi tôi vào dutuledotcom, tôi tưởng nó là một cái forum nào đó.

Nhà thơ, nhà văn, nhạc sĩ, họa sĩ "thật" nổi tiếng là những siêu nhân (tôi không biết chữ này có đúng không), có một không hai vì trời cho, vi` khác người . Tại sao tiếng tăm là quan trọng, vì sự nghiệp trăm năm có thể sụp đổ vì một sự quản trị không ý nghĩa.

Nếu chúng ta đi kiếp Emily Dickinson, Edgar Allan Poe trên internet, họ có trang nào nhìn hỗn độn như du tử lê dot com hay không, có thể vì họ đã chết rồi. Gia đình họ biết giừ tên, giữ tuổi cho những người siêu nhân này. Tôi không biết bây giờ chú tôi ra sao, nhưng tên của chú tôi đã từng là biểu hiệu của một siêu nhân ... Thật đáng tiếc. Tôi không là một nhà văn, một thi sĩ, nhưng website của tôi có một chủ đề, và vì chủ đề và nội dung phong phú, mọi người khắp thế giới đã bắt đầu biết tiếng . Tôi không thể nào so sánh với chú Lê của tôi, vì tôi đã không bỏ đời tôi để hướng dâng cho tình yêu và thơ văn, nhưng tôi đã có một đam mê giống chú tôi.

Tại sao?

Có thể từ lòng yêu mến tác phẩm hay, tài năng một văn nghệ sĩ mà đám đông đã mặc nhiên có cái nhìn bao dung, rộng lượng với các văn nghệ sĩ.

Cũng vẫn thuộc về đám đông, có người lý trí hơn cho rằng, để giới văn nghệ sĩ có thể cung ứng những sản phẩm tinh thần giá trị, hay để họ phát huy được rực rỡ hơn tài năng trời cho họ, xã hội nên dành cho họ một vài biệt lệ, miễn không quá đáng...

Có người còn nhiệt tình hơn, khi lý luận rằng: Nếu bắt nhà thơ A, nhà văn B, nhạc sĩ C, phải là có đời sống của một công chức chính ngạch, thuộc loại “thượng hạng ngoại hạng”, hay một nhà đạo đức, một nhà mô phạm gương mẫu... thì làm sao họ có thể cho chúng ta những tác phẩm thơ mộng, lãng mạn như chúng ta đã từng được... ... thụ hưởng?

Chẳng biết có phải từ những cái nhìn ưu ái đặc biệt vừa kể mà, người Việt Nam dường đã có chung một kết luận mang đầy tính thông cảm, rằng: “Có tài, có tật”.

Tóm gọn lại, trong sinh hoạt xã hội, đôi khi bạn có một vài hành vi vượt ngoài khuôn khổ đời thường, thí dụ cờ bạc, hút xách, trai gái, sống bừa bãi, cẩu thả... nhưng, nếu được đám đông “phê” cho mấy chữ, đại loại “văn nghệ sĩ mà”... thì kể như bạn đã được tha thứ hoặc, chí ít cũng được giảm khinh.

Lời phê ấy, giống như một thứ giấy phép “đi trong giờ giới nghiêm” vậy.

Nhìn vào sinh hoạt của giới văn nghệ sĩ thời tiền chiến, người ta thấy có nhiều nhà văn, nhà thơ nghiện thuốc phiện, mê đi hát cô đầu...

Thế hệ kế tiếp, tính từ điểm mốc 1954, ở miền Nam Việt Nam, số văn nghệ sĩ nghiện thuốc phiện không nhiều. Nhưng số người thích đỏ đen và, những cuộc phiêu lưu tình ái... lại có phần gia tăng...

Nói như thế, không phải tất cả những văn nghệ sĩ được đám đông công nhận tài năng, tên tuổi đều là những người “sử dụng” cái giấy phép “đi trong giờ giới nghiêm” mà xã hội đã ưu ái ban, cấp cho họ.

Chẳng những thế, trong số này, còn có nhiều văn nghệ sĩ vẫn sáng tác được những tác phẩm giá trị mà, đời riêng của họ, lại rất nghiêm chỉnh, mẫu mực. Phẩm chất đời sống xã hội của họ, có phần cao hơn người bình thường nữa.

Một trong những văn nghệ sĩ có được cùng lúc hai mặt tưởng chừng đối chọi nhau kia, là cố nhạc sĩ Nguyễn Hiền.

Lần đầu tiên tôi được gặp nhạc sĩ Nguyễn Hiền vào khoảng đầu năm 1965 ở tiệm phở 44, trước đài phát thanh Saigòn, cuối đường Phan Ðình Phùng, cùng với thi sĩ Ðinh Hùng. (Tiệm lấy số nhà 44, làm tên.)

Thời gian đó, tôi đang viết cuốn “Năm sắc diện, năm định mệnh” mà cố thi sĩ Ðinh Hùng là 1 trong 5 người tôi chọn, nên chúng tôi thường gặp nhau.

Tôi muốn mở một cái ngoặc ở đây, để nói rõ hơn rằng: Trong số những văn nghệ sĩ miền Nam không bao giờ lái xe, dù xe hai bánh hay xe hơi, không phải là cố nhà văn Mai Thảo.

Thời gian tham gia kháng chiến nhà văn Mai Thảo đã từng phải đạp xe từ khu này qua khu khác. Thời gian chủ trương tạp chí sáng Tạo ở Saigòn, ông có xe hơi riêng và tự lái. Chỉ sau khi bán đi chiếc Austin, lúc đó tác giả “Ðêm giã từ Hà Nội” mới dùng tới phương tiện xích lô...

Riêng thi sĩ Ðinh Hùng thì tuyệt đối không.

Thời gian ở trong vùng kháng chiến, tác giả “Mê hồn ca” cũng chưa một lần đạp xe đạp. Di cư vào miền Nam, ông cũng chưa một lần tự lái xe. Dù cho công việc buộc ông phải thường xuyên xê dịch.

Phương tiện di chuyển quen thuộc nhất của tác giả “Mộng dưới hoa” là taxi, xích lô...

Trở lại với tiệm phở 44, giữa khi chúng tôi đang ăn thì nhạc sĩ Nguyễn Hiền bước vào. Ðó là một người đàn ông nho nhã, trắng trẻo. Ông có dáng dấp một nhà giáo nhiều hơn một nghệ sĩ đã có nhiều năm chơi nhạc cho một số dancing nổi tiếng ở Hà Nội cũng như Saigòn.

Là bạn thân của nhau, nên khi thấy bạn, thi sĩ Ðinh Hùng gọi, như reo:

“Lại đây. Lại đây. Nguyễn Hiền.”

Rất từ tốn, người nhạc sĩ nổi tiếng từ khi còn rất trẻ ở Hà Nội, với nhạc phẩm “Người em nhỏ”, phổ thơ Thiệu Giang, bước lại bàn. Ông bắt tay chúng tôi. Ngồi xuống.

(Qua một bài viết của tác giả VDA, gần đây, tôi mới biết họ Nguyễn sáng tác ca khúc “Người em nhỏ” nhằm tặng người bạn đời sau này của ông.)

Sau khi nghe thi sĩ Ðinh Hùng giới thiệu về tôi, họ Nguyễn bảo, ông tin cuộc đời có cái gọi là “hữu duyên”!

Ông nhìn tôi, giải thích:

“Mấy ngày qua tôi có ý tìm anh. Tôi vừa xin được địa chỉ và số điện thoại nơi làm việc của anh qua Mai Trường...”

Số là ông mới phổ nhạc xong bài thơ “Khi người về” của tôi. Ông muốn đổi tên nó thành “Tiếng hát ru tôi”.

Ông nhấn mạnh, ông giữ được gần như nguyên vẹn lời thơ và, kết luận nếu tôi cũng đồng ý thì bản nhạc sẽ được trình bày nay mai trên đài phát thanh với nhan đề ấy.

Tôi nói, nhan đề ông chọn cho ca khúc có phần thơ hơn nhan đề chính. Tôi thích lắm, và:

“Chắc anh không biết, anh là người thứ hai sau anh Mai Trường phổ nhạc thơ của tôi...”

Từ đấy, họ Nguyễn nói về thơ, nồng nhiệt như một thi sĩ.

Ông kể:

“Có anh Ðinh Hùng ở đây, anh ấy biết tôi rất thích thơ. Thơ trên báo hay thơ in thành sách... Hễ đến tay tôi là tôi đều đọc hết. Tôi đọc rất kỹ những bài tôi thích... Tôi có thói quen chú ý nhiều tới những động từ và tĩnh từ trong thơ...”

Thi sĩ Ðinh Hùng chăm chú nghe với những cái gật gù, như đắc ý về những nhận định của bạn ông.

Trước khi chia tay, để hai người ngồi lại với nhau, tôi nói:

“Thưa anh, nếu được xin anh làm ơn cho tôi biết trước giờ phát bản nhạc để tôi đón nghe!”

Tác giả “Hoa bướm ngày xưa” gật đầu. Ông rút trong túi miếng giấy nhỏ, đọc lại số điện thoại nơi tôi làm việc...

Tôi không biết có phải tính nghiêm túc, cẩn trọng (nhưng vẫn cởi mở của ông,) hay do chiếc cầu nối là thi sĩ Ðinh Hùng mà chúng tôi đã có được một tình thân trong tương kính khá mau chóng.

Ðúng như những gì tôi cảm nhận được về ông, từ gặp gỡ thứ nhất, mỗi lần ca khúc “Tiếng hát ru tôi” được thu thanh, hoặc phát lại, ông đều tìm cách cho tôi biết.

Là một nhạc sĩ nổi tiếng, nhưng họ Nguyễn cũng là con người của đời sống gia đình. Có thể vì thế, dù ở cùng một thành phố với nhau, tôi chớ gặp ông ở những quán café, nhà hàng chúng tôi hay la cà, thuở ấy. Mỗi khi muốn gặp ông để nói một chuyện gì đó, tôi phải điện thoại trước và, điểm hẹn thường là phở 44, trước giờ ông thu thanh.

Tuy nhiên, tác giả “Lá thư gửi mẹ”, phổ từ thơ của Thái Thủy, cuối cùng đã cho tôi một kỷ niệm vô cùng ý nghĩa.

Tôi nhớ kỷ niệm này tới mức mỗi khi bị hỏi về chuyện nhuận bút hay bản quyền tác phẩm, những ngày đầu cuộc đời làm văn nghệ của mình, tôi đều nhắc lại cũng như đã từng viết xuống.

Ðó là sự kiện, bẵng đi một thời gian không gặp tác giả “Mái tóc dạ hương” (thơ Ðinh Hùng,) một buổi trưa, nhà văn Nguyễn Ðình Toàn nhờ tôi chở ông từ café La Pagode về Ðài Saigòn. Ngay khi vừa cặp chiếc xe sát lề đường, trước cửa đài, tôi nhác thấy nhạc sĩ Nguyễn Hiền từ phía phở 44 băng qua.

Ông dơ tay nửa như chào, nửa như muốn bảo đợi...

Bước lên lề, trước mặt Nguyễn Ðình Toàn, ông rút từ túi sau một khoản tiền, bọc trong một miếng giấy trắng (giống như đã chuẩn bị sẵn,) đưa cho tôi.

Ông nói:

“Một trung tâm băng nhạc nó mới thu bài ‘Tiếng hát ru tôi’. Ðây là phần tác quyền của anh”.

Ông không nói, tôi cũng không hỏi số tiền tác quyền ông chia cho tôi là bao nhiêu. Ðiều đó, với tôi thực sự không quan trọng. Ðiều tôi cảm khích, tôi nhớ mãi tựa hồ mới xẩy ra, chính là cái cung cách cư xử, ăn ở của ông.

Cung cách như một truyền thống văn hóa có tự bao đời của những người trí thức làm văn nghệ.

Không biết có phải vì sự việc xẩy ra bất ngờ, hay vì một nguyên nhân nào khác, khiến tôi không nói thêm được với ông lời nào, ngoài ba chữ “Cám ơn anh.”

Kể lại chuyện này, tôi chỉ muốn nói tới nhân cách của họ Nguyễn. Một nhân cách đáng kể đi đôi cùng tài năng.

Nhiều năm trước đây, nhà hàng Tài Bửu (khi còn tọa lạc ở ngã tư đường Magnolia và Bolsa, thuộc thành phố Westminster,) là nơi sinh thời tác giả ca khúc “Anh cho em mùa xuân” (thơ Kim Tuấn,) hay có những buổi sáng ngồi uống café với bằng hữu.

Trong những gặp gỡ này, mỗi khi có dịp tôi lại kể kỷ niệm trên, (trước mặt ông,) như một cố tình bày tỏ lòng quý trọng của cá nhân tôi đối với ông. Người nhạc sĩ tài hoa, tới cuối đời, vẫn giữ được cho mình, một nhân cách cao. Quý.

Du Tử Lê,

Chưa đầy 2 tháng sau cái chết của nhà thơ Hữu Loan (ngày 18 tháng 3 năm 2010), văn giới Việt Nam trong và ngoài nước, lại nhận được tin buồn: Thành viên cuối cùng của phong trào Nhân Văn Giai Phẩm, nhà thơ Hoàng Cầm, đã từ trần tại Hà Nội ngày 6 tháng 5 năm vừa qua, hưởng thọ 88 tuổi. (1)

Là một trong những kiện tướng của phong trào Nhân Văn Giai Phẩm, mấy năm cuối đời, nhà thơ Hoàng Cầm bị bại liệt sau một tai nạn té ngã. Tất cả mọi sinh hoạt của ông diễn ra trong một căn phòng nhỏ, trên tầng lầu thứ tư, ngôi nhà nằm sâu một con ngõ đường Lý Quốc Sư, Hà Nội.

Tùy trình độ, vị trí, cảm quan của mỗi người, cũng như tùy hoàn cảnh, tâm cảnh riêng mà ta có những đánh giá, kết luận về sự nghiệp thi ca, nhân cách đời thường của tác giả tài hoa này.

Dù vậy, về phương diện sáng tác, người ta vẫn có một số tiêu chí căn bản, để xét định giá trị một tác phẩm. Một sự nghiệp.

Những tiêu chí thông thường, phổ cập nhất là... ... sự quán chiếu trên hai yếu tố: Ý nghĩa hay “thông điệp” và cấu trúc xương sườn của tác phẩm ấy.

Ở cả hai lãnh vực vừa kể, yếu tố độ sâu rung cảm và tính mới lạ, là những thước đo nhiều thuyết phục nhất.

Một cách tổng quát, nhà thơ Hoàng Cầm là một tài năng đặc biệt của thi ca Việt Nam thời cận đại. Thơ của ông có được đỉnh cao chói lòa và độ sâu truyền bá.

Trước nhất, ngay tự bước khởi nghiệp thi ca của mình, với những vở kịch thơ như “Hận Nam Quan,” rồi “Kiều Loan,” phổ biến từ những năm giữa thập niên 1940, Hoàng Cầm không những đã xác lập cho mình, vị trí hàng đầu ở thể loại kịch thơ; mà ông còn đem những vòng nguyệt quế, những vương miện về cho thể loại thơ đó nữa.

Kế đến, tầm cỡ hay kích thước lớn lao của thơ Hoàng Cầm, nằm nơi những bài thơ dài hơi. Những trường khúc đòi hỏi tác giả những lao tác tinh thần và trí tuệ bền bỉ, như những tập-đại-thành hay tựa những cánh chim đủ năng lực xoải theo chiều dài chảy xiết và cuộn sóng những trường giang.

Tôi muốn nói tới những bài thơ trên dưới một trăm câu của ông. Những bài thơ như “Ðêm Liên Hoan,” “Bên kia sông Ðuống”...

Tôi muốn nói, những bài thơ của ông, tự thân có được những trái tim lớn như trái tim Việt Nam, thời đầu cuộc cách mạng kháng chiến chống Pháp.

Tôi muốn nói, những bài thơ của ông, tự thân có cùng nhịp thở bừng bừng lao tới của toàn dân: Sự đồng lòng xô sập bức tường nô lệ, rải máu mình trên từng thước đường giải phóng quê hương.

Nói thế, không có nghĩa, thi ca cận đại hay thời đầu của cuộc kháng chiến bi tráng kia, không có những bài thơ yêu nước khác.

Nhưng, sự khác biệt ở chỗ cường độ rung động, nhịp đập chân thiết tới nghẹn ngào của tình yêu ấy...

Ở điểm này, Hoàng Cầm không nói về tình yêu nước, mà thơ ông chính là tình yêu đất nước. Ðó là một tình yêu vàng ròng. Thuần khiết.

Chính tính vàng ròng, thuần kiết, chân thiết tới nghẹn ngào đó, của thơ Hoàng Cầm mà thơ ông trở thành những bó đuốc nồng nàn, cháy rát một niềm tin. Hoặc như những liều thuốc bổ cực mạnh, gia tăng nhiệt lượng yêu nước, thương nòi của thanh thiếu niên Việt Nam thuở ấy.

Những người tham gia kháng chiến giai đoạn đầu của cuộc tranh đấu dành độc lập cho Việt Nam kể rằng, mỗi khi bài “Ðêm Liên Hoan” của Hoàng Cầm được trình diễn trên sân khấu dã chiến ngoài trời, trong rừng sâu, thì cả ngàn người tham dự giống như nhập đồng. Họ, những người dự khán cuộc đọc thơ, trở thành hiện thân của chính bài thơ.

Họ, những người dự khán cuộc đọc thơ, đã cụ thể hóa ý nghĩa của bài thơ, ngay tự những câu thơ mở đầu bài thơ:

“Ðêm Liên Hoan! Trời ơi, đêm Liên Hoan!
Ðầu người nhấp nhô như sóng biển ngang tàng
Ta muốn thét vỡ toang lồng ngực
Vì say sưa tình thân thiết Việt Chính Ðoàn.

- Anh từ phương nào lại?

- Tôi từ đất dấy lên...”

Câu hỏi “Anh từ phương nào lại”? Không là câu hỏi cho một người. Câu hỏi đó, cho mọi người.

Câu trả lời “Tôi từ đất dấy lên.” Không là câu trả lời của một người. Mà đó là câu trả lời của muôn người (như một.)

Cũng vậy. Những câu hỏi và những câu trả lời kế tiếp:

“- Anh từ đâu đến đó?

“- Tôi đi giết giặc đây.”

Rồi:

“- Gia đình anh ở đâu?

“- Mẹ hiền tôi đã khuất

“Nhưng trước khi nhắm mắt

“Mẹ mừng cho đàn con...”

Rồi nữa:

“- Anh giết bao nhiêu giặc mà mắt anh long lanh?

“- Mời anh lên rừng xanh

“Hỏi những cành lá biếc

(......)

“- Trong tiểu đội anh, những ai còn ai mất?

- Không, không ai còn ai mất!

“Ai cũng chết mà thôi!

“Kẻ trước người sau lao vào giặc

“Giữ vững ngàn thu một giống nòi”...

(Hoàng Cầm, “Ðêm Liên Hoan&rdquo

Tất cả vẫn là những câu hỏi, không cho một, mà hết thẩy mọi người.

Tất cả vẫn là những câu trả lời, không của một mà hết thẩy dân tộc.

Cả bài thơ được xây dựng trên một cuộc đối thoại phương cương, không chỉ giữa hai nhân vật mà giữa nhiều nhân vật. Những nhân vật cùng đi ngược cơn bão nô lệ, để làm nên những trang sử độc lập mới.

Nhìn lại lịch sử thi ca Việt Nam từ thời thơ chữ Hán, chữ Nôm tới thời thơ Tiền Chiến, nếu không kể những tiểu thuyết văn xuôi (mà chúng ta quen gọi là tác phẩm cổ điển văn vần) thì chúng ta có rất ít hình thái “đối thoại” trong thơ.

Ở bài thơ này, về phương diện cấu trúc, loạt “đối thoại” tôi vừa nêu ra là xương sống hay, cột chống nâng, dựng toàn bộ bài thơ, ngẩng mặt, ngạo nghễ đứng lên.

Trong một bài thơ khác, bài “Lá Diêu Bông,” tác giả “Ðêm Liên Hoan” cũng sử dụng hình thái “đối thoại” vốn là điểm mạnh của ông.

Mặc dù chúng không giữ vai trò “xương sống” hay “cột chống” nhưng, vẫn cần thiết, như những đáp số cụ thể, cho những ẩn số vốn huyễn tưởng là chân dung của bài thơ này.

(Có người ghi nhận rằng, nhà thơ Hoàng Cầm viết bài “Lá Diêu Bông” từ năm 1959, nhưng mãi nhiều năm sau, những người yêu thơ ông mới biết tới, nhờ sự “hiểu lầm” rồi dẫn tới việc phổ nhạc của nhạc sĩ Trần Tiến...)

Vỏn vẹn có 25 câu, không là những đối thoại trực tiếp; nhưng qua những cụm từ ám thị, như: “Chị bảo - Ðứa nào tìm được Lá Diêu Bông...” (2) Hay: “Chị chau mày - Ðâu phải Lá Diêu Bông...” (2) Hoặc nữa: “Chị lắc đầu - Trông nắng vãn bên sông” (2)... thì hình thái đối thoại gián cách này, vẫn cho thấy phần nào đặc tính thơ Hoàng Cầm vậy.

Tóm lại, với cá nhân tôi, bài “Ðêm Liên Hoan” của Hoàng Cầm, đã san bằng được khoảng cách giữa độc giả với chữ, nghĩa, tư tưởng... của tác giả.

Cũng như bài “Bên Kia Sông Ðuống,” hồn tính thi ca Hoàng Cầm nơi bài thơ vừa kể, tuồng đã nối, nhập được hồn tính thiêng liêng giữa người chết vào kẻ sống...

Nên, nó như ngọn cờ chung. Không đảng phái. Không chủ nghĩa. Không sắc mầu xanh, đỏ. No mang tính “duy nhất một ngọn cờ tổ quốc”!

Bước qua lãnh vực truyền bá thi ca thì chúng ta đừng quên rằng, tới cuối thập 1940, trong vùng kháng chiến, sự phổ biến một bài thơ là điều thậm khó khăn. Nó càng khó khăn hơn nữa, khi đó lại là những bài thơ dài hàng trăm câu!

Vậy mà, thơ Hoàng Cầm ở giai đoạn này, vẫn được những người đi kháng chiến chép tay. Và thuộc lòng.

Ở giai đoạn này, người ta cũng ghi nhận được sự kiện tương tự với một số thơ của Quang Dũng, Hữu Loan...

Nhưng, nếu thơ của Quang Dũng mang nhiều tâm sự cá nhân liên quan tới sinh quán hoặc Hà Nội, nơi ông vừa từ bỏ; và Hữu Loan với “Mầu Tím Hoa Sim,” là một chuyện tình cảm động, đau đáu nỗi niềm tử biệt, sinh ly thì “Ðêm Liên Hoan” hay “Bên Kia Sông Ðuống” của Hoàng Cầm, lại là những bài thơ được lóng sạch tính cá nhân. Nó không có một chút nhân thân Hoàng Cầm, cá biệt.

Tôi cho đó là hai bài thơ tiêu biểu nhất. Cụ thể nhất. Trực tiếp đi tới đầu nguồn ý nghĩa của cuộc lên đường làm thành lịch sử của lớp thanh thiếu niên Việt Nam thời chống Pháp, cận đại.

Chính họ, chính những con người, những nhân vật “trong” “Ðêm Liên Hoan,” “ở” “Bên Kia Sông Ðuống” đã làm nên lịch sử.

Do đó, là tác giả, Hoàng Cầm cũng chính là mặt bên kia của đồng tiền lịch sử ấy.

Hôm nay, tác giả đã mất. Hoàng Cầm đã đi xa. Nhưng “Ðêm Liên Hoan,” “Bên Kia Sông Ðuống”... của ông, sẽ ở lại với lịch sử, vì tính: “Duy nhất một ngọn cờ Tổ Quốc”!

Du Tử Lê

(Calf. 10 tháng 5, 2010)

-Thời kỳ 1955-1960, là thời gian được mùa của những ca khúc nhắm tới quê hương miền Bắc của hơn 1 triệu người di cư vào miền Nam. Ðây cũng là thời kỳ nền tân nhạc của miền Nam đề cập tới sự hình thành một xã hội mới, một lãnh thổ khác.

Tiêu biểu cho thời kỳ này, ta có thể nhắc tới ca khúc “Giấc Mơ Hồi Hương” của Vũ Thành, “Khúc Nhạc Ly Hương” của Lâm Tuyền, “Thương Về 5 Cửa Ô Xưa” của Y Vân, “Sầu Ly Hương” của Lam Phương, “Nỗi Lòng Người Ði” của Anh Bằng...

Trong khi những ca khúc nói về sự hình thành hay hứa hẹn một xã hội mới, một niềm tin yêu, hy vọng nơi vùng đất mới, có thể kể tới những ca khúc như “Nắng Ðẹp Miền Nam” (của Hồ Ðình Phương & Lam Phương), “Hò Leo Núi” của Phạm Ðình Chương,... ... “Khánh Hội Và Em” của Phan Hồng Sơn, “Gạo Trắng Trăng Thanh” của Hoàng Thi Thơ...

Kế tiếp là thời kỳ mà một số nhạc sĩ quen gọi là phong trào “nhạc chiến dịch,” khi chính quyền của nền Ðệ Nhất Cộng Hòa phát động những chiến dịch như chiến dịch bình định những vùng trước 1954 thuộc quyền kiểm soát của chính quyền CS Hà Nội; chiến dịch tiêu diệt các giáo phái; cổ võ quốc sách tòng quân nhập ngũ...

Ở giai đoạn này có những ca khúc được nhiều người biết, như “Anh Ði Chiến Dịch” của Phạm Ðình Chương, “Tình Quê Hương” của Ðan Thọ (phổ thơ Phan Lạc Tuyên) “Chiều Biên Khu” và “Hoa Soan Bên Thềm Cũ” của Tuấn Khanh...

- Sau đó là thời kỳ nền tân nhạc của miền Nam nói nhiều về tình yêu trong chiến tranh và những ca khúc phục vụ cho chiến dịch “Chiêu Hồi” của chính phủ. Ðó là giai đoạn 1960-1970.

- Cuối cùng, giai đoạn 1970 tới tháng 4, 1975, là thời kỳ tân nhạc miền Nam được mùa với những ca khúc trực tiếp nói về sự leo thang của chiến tranh, chết chóc, hy sinh...

Ở thời kỳ này có hai khuynh hướng đối chọi nhau, nhưng cùng được giới thưởng ngoạn đón nhận... Ðó là khuynh hướng ca ngợi những hy sinh tổn thất của miền Nam, của người lính VNCH. Ðiển hình như một số ca khúc của Trần Thiện Thanh, Phạm Duy, Trầm Tử Thiêng... Hoặc chống chiến tranh của Trịnh Công Sơn, Tôn Thất Lập, Phạm Thế Mỹ, Phạm Duy...

Ngay dòng chảy của tình ca thuộc 20 năm tân nhạc miền Nam, cũng là một dòng chảy khác. Sự thay da đổi thịt của tình ca, là một đổi thay quyết liệt: Từ âm điệu tới ca từ.

Bản chất tình khúc, trước sau vẫn có một mẫu số chung: Tính lãng mạn. Nhưng chất lãng mạn của giai đoạn này, ở miền Nam đã không còn lầy lội trong bi lụy, tuyệt vọng, cùng đường.

Ngôn ngữ được các nhạc sĩ viết tình ca sử dụng, cũng là thứ ngôn ngữ ít nhiều trực tiếp phản ảnh thời đại; với những tự do phóng dật, những triết lý mang tính thời thượng và những cái tôi đặc thù, cá biệt (trở thành chung). Chúng không còn bóng gió xa xôi, với những sáo ngữ mông lung, mơ hồ nữa.

Trước biến chuyển tận gốc kể trên, một số nhà nghiên cứu nền tân nhạc Việt Nam cho rằng, nhạc sĩ Ngọc Bích đã từ chối tham dự vào chuyển động lớn của biển sóng tân nhạc Việt (?). Hoặc ông không thích hợp với những hăm hở trẻ trung, của nhịp đập có phần gấp gáp, sôi động của trái tim miền Nam (?).

Tôi nghĩ, không ai có thể cho chúng ta câu trả lời rõ ràng về trường hợp của nhạc sĩ Ngọc Bích. Dù cho sau năm 1954, ở Saigon, ông có viết một số ca khúc như “Nắng Mới.” “Tiếng Hát Bình Minh” hoặc “Ðón Gió Mới”... Nhưng thực tế cho thấy ông không thành công lắm.

Nói cách khác, giai đoạn huy hoàng nhất của sự nghiệp âm nhạc Ngọc Bích là những năm trước 1954.

Ở thời kỳ này, ngay cả những ca khúc viết cho nhu cầu kháng chiến chống Pháp, sáng tác của ông, cũng được đón nhận nồng nhiệt. Thậm chí ca khúc có tính tuyên truyền kích động lòng yêu nước, mang tên “Bà Già Giết Giặc” của ông; Kể chuyện một bà cụ khi nhận nấu cơm cho lính Pháp, đã lén bỏ thuốc độc vào nồi cơm, khiến tất cả toán lính Pháp này ngộ độc và chết hết sau đó.

Sự phổ cập của ca khúc này rộng lớn tới mức cụm từ “bà già giết giặc,” sau đó đã trở thành một thứ “thành ngữ” mà hôm nay, nhiều người còn dùng khi muốn nói tới một phụ nữ lớn tuổi nhưng vẫn có khả năng làm những việc mà nhiều người trẻ không dám...

Nếu nhạc sĩ Ngọc Bích từng có một thời kỳ thành công rực rỡ với cả hai thể loại tình khúc và ca khúc, phục vụ nhu cầu chính trị giai đoạn thì trong đời sống riêng, ông lại là người gần như hoàn toàn khép kín!

Trên trang mạng Bách Khoa toàn thư mở Wikipedia, phần tiểu sử nhạc sĩ Ngọc Bích ghi rằng, nhạc sĩ Ngọc Bích lập gia đình với ca sĩ tên Lệ Nga. Ông có một con trai tên Kim Ngọc với người phụ nữ này.

Nhưng bài viết nhan đề “Ngọc Bích qua con mắt Phạm Duy” lại có một đoạn nguyên văn như sau:

“...Ngọc Bích khi tới Mỹ, cùng với Vũ Huyến trở thành 2 ca sĩ trong bộ ba AVT. Cùng với Lữ Liên họ được mời đi hát nhiều nơi trên đất Mỹ. Họ còn được tham gia vào đoàn văn nghệ Hoàng Thi Thơ, đi lưu diễn Châu Âu, Châu Phi... Ðó là chưa kể với khả năng đánh bass, kéo accordion, đánh keyboard, Ngọc Bích luôn luôn có 'show' để có tiền thù lao, đủ nuôi sống anh chàng nghệ sĩ trường kỳ độc thân này.” (1)

Sinh thời, cố nhạc sĩ Nguyễn Hiền, vốn thân thiết với nhạc sĩ Ngọc Bích từ những ngày ở Hà Nội, cũng nhiều lần đề cập tới cuộc sống một mình của tác giả “Khúc Nhạc Tương Tư.”

Trước hai tư liệu trái nghịch này, những người quan tâm tới nhạc sĩ Ngọc Bích không biết sự thật nằm phía nào?

Như đã nói, cố nhạc sĩ Ngọc Bích có một đời sống khép kín. Ông gần như không tâm sự với ai, về phần đời tình cảm riêng của mình. Ông cũng không tiết lộ với ai về linh hồn hay, nguồn cảm hứng từ người nữ hoặc mối tình nào, mà ông đã để lại cho hôm nay, những tình khúc đẫm ngất đau thương, bằn bặt chia lìa, như:

“Gió chiều thầm vương bao nhớ nhung - Người yêu thoáng qua trong giấc mộng - Vui nguồn sống mơ - Những ngày mong chờ - Trách ai đành tâm hững hờ!...

Hãy trả lời lòng anh mấy câu - tình duyên với nhau trong kiếp nào - Xuân còn thắm tươi - Anh còn mong chờ - Ái ân kẻo tàn ngày mơ.” (Mộng Chiều Xuân)

Hay:

“Chiều vàng rơi trong khúc nhạc tương tư - Ðời phiêu lãnh sống những ngày mong chờ - Thấu tình ta chăng hỡi người phương xa - Cung đàn theo với lòng thiết tha -... - Lòng sầu lên trong những ngày cô đơn - Mùa xuân đến với mối tình âm thầm - Bóng huyền chưa phai, hỡi người ngây thơ - Mong chờ trong khúc nhạc ái ân.” (Khúc Nhạc Tương Tư)

Hoặc nữa:

“Ngày nào một giấc mơ - Ðâu những đêm trăng mờ ai ngóng chờ - Khi áng mây thành thơ nhẹ gió đưa - Theo tiếng đàn thuyền mơ tìm bến xưa - Một chiều mùa chiến chinh - Xuân ngát hương thanh bình say mối tình - Khi ánh trăng về vui đời thắm xinh - Bóng dáng huyền thầm mơ lúc tuổi xanh.” (Trở Về Bến Mơ)

Trong khi đó, theo nội dung cáo phó đăng tải trên một vài tờ báo xuất bản tại quận hạt Orange County sau ngày 15 tháng 10, năm 2001 (ngày nhạc sĩ Ngọc Bích từ trần), thì phần “tang gia” ghi:

“Nguyễn Kim Dũng, con trai, và gia đình”...

Nói cách khác, chẳng những không có tên bà Lệ Nga mà cũng không có tên Kim Ngọc, như tài liệu đăng tải trên trang mạng Wikipedia.

Tuy nhiên, điều này, đối với những người ái mộ nhạc sĩ Ngọc Bích, vẫn đã là một niềm vui đáng kể. Vì: “Bề gì, nhạc sĩ Ngọc Bích cũng đã có người nối dõi.”

Tóm lại, nếu có những cái chết giống như sự chấm dứt một chương sách, hay sự gia tăng âm vực, làm bật lên nét đẹp đoạn coda một ca khúc thì, cũng có những cái chết lại bật lên những câu hỏi mà trước đó, chưa một ai lên tiếng.

Cái chết của nhạc sĩ Nguyễn Ngọc Bích ở trường hợp thứ hai.

Tôi muốn nói tới sự kiện bất ngờ, một sự kiện không ai chờ đợi, không ai tiên liệu. Nhưng nó đã xảy ra.

Ðó là sự kiện nhân giỗ 49 ngày của cố nhạc sĩ Ngọc Bích, một người em của ông, từ tiểu bang khác về Cali, dự lễ giỗ anh mình.

Giữa không khí tưởng niệm giới hạn trong tình thân đầy ngậm ngùi, xót thương kẻ vắng mặt, ông nói:

“Anh Bích tôi sáng tác không nhiều. Nhưng nhan đề ca khúc nào của anh tôi, nếu không có chữ ‘mộng,’ thì cũng có chữ ‘mơ’ và, gần như quá nửa những sáng tác ấy, có chữ ‘Xuân.’ Chữ ‘xuân’ không có ngay nơi nhan đề thì cũng có đâu đó, trong bài hát.

“Ngày xưa, có lần tôi đã hỏi anh Bích tôi rằng, tại sao anh thích mấy chữ đó quá vậy? Bộ anh không thể lựa cho nhan đề nhạc của anh một chữ nào khác hay sao? Thì, mặt anh tôi sa sầm xuống. Anh trả lời tôi bằng cái nhìn lặng lẽ. Chịu đựng.

“Cái nhìn lặng lẽ của anh ấy khiến tôi bắt rùng mình! Từ đó, không bao giờ tôi dám hỏi thêm.

“Về chuyện di tản thì anh Bích tôi, theo đài Mẹ Việt Nam di tản tới đảo Phú Quốc, nhiều ngày trước ngày 30 tháng 4. Chúng tôi kẹt lại Saigon, nhiều năm sau mới vượt biên đi thoát.

“Tôi nhớ đâu khoảng một hai ngày trước 30 tháng 4, giữa lúc Saigon cực kỳ hỗn loạn, chúng tôi nhận được một bức thư tay, gửi cho anh Bích, do ai đó đem tới tận nhà. Khi ấy anh Bích tôi đã đi mất tiêu. Cá nhân tôi cũng không hy vọng gì gặp lại anh. Tuy vậy, tôi vẫn thấy trường hợp nào thì cũng nên biết lá thư nói gì. Cuối cùng tôi là người đọc...

“Ðó là lá thư của một người đàn bà tên Xuân. Viết rất vắn tắt. Khó hiểu.

“Ðại ý lá thư bảo anh Bích tôi ở lại chờ bà ấy. Bởi vì mọi chuyện đã đổi khác.”

Trong lá thư, tôi nhớ có câu:

“‘Ðã tới lúc chúng ta có thể sống đời sống thật chứ không còn là giấc mơ nữa.’

“Nhiều năm sau, gặp lại anh Bích ở Mỹ, tôi kể lại câu chuyện và cho anh biết, tôi vượt biên, bị cướp sạch sẽ! Ngay quần áo tôi cũng không còn, nói chi bức thư...

“Anh tôi im lặng. Tôi nghĩ anh thông cảm hoàn cảnh của tôi.

“Nhưng chẳng vì thế mà anh nói với tôi một lời nào, về người đàn bà kia.

“Bởi thế, trước vong linh anh tôi ở đây hôm nay, tôi không dám thêm thắt điều gì... Tôi muốn nói là tôi không biết, có phải đó là người đàn bà trong những bản nhạc của anh tôi hay không!”

Dù cho tới hôm nay, không một ai trong chúng ta có câu trả lời rõ ràng về linh hồn hay nguồn cảm hứng của những tình khúc, như những hạt ngọc mà cố nhạc sĩ Ngọc Bích đã lưu lại cho chúng ta. Nhưng, chúng ta cũng không nên quên rằng, không phải bất cứ một nghệ sĩ nào khi mất đi, cũng để lại cho hậu thế, những món nợ tinh thần to lớn, như trường hợp tác giả “Mộng Chiều Xuân,” Ngọc Bích.

Tôi muốn nói, cách gì, ông cũng đã tận hiến đời ông, cho một Việt Nam. Bất diệt.

Du Tử Lê

(3 tháng 5, 2010)

Chú thích:

(1) Gạch dưới của mấy chữ này do chúng tôi chủ ý thêm vào. (DTL)

Trong số những văn nghệ sĩ xin đồng hóa với một cấp bậc nào đó của quân đội, ở giai đoạn đầu tính từ năm 1955, về phía những nhà văn, nhà báo, người ta thấy có những nhà văn như Ðỗ Tốn, tác giả “Hoa Vông Vang”; Nguyễn Mạnh Côn, tác giả “Ðem Tâm Tình Viết Lịch Sử”; Thanh Nam, tác giả nhiều tiểu thuyết được xuất bản tại Hà Nội, trước cuộc di cư 1954, v.v...

Phía nhạc sĩ xin đồng hóa vào quân đội, có phần đông đảo hơn. Như các nhạc sĩ Ngọc Bích, Ðan Thọ, Anh... ... Bằng, Xuân Tiên, Nhật Bằng v.v...

Lý do chính khiến các văn nghệ sĩ phải xin đồng hóa vì chế độ động viên, quân dịch thời đó. Nếu không xin đồng hóa để được ở lại Sai Gòn, họ sẽ bị đưa đi phục vụ tại những đơn vị hoặc thành phố xa Sai Gòn. Sự kiện này sẽ gây trở ngại lớn cho nghề nghiệp làm báo, viết văn hay chơi nhạc cho các phòng trà, dancing, phòng thu...

Trong số những văn nghệ sĩ được đồng hóa đợt thứ nhất vào quân đội, nhạc sĩ Ngọc Bích là một trong những nghệ sĩ chọn ở trong quân ngũ từ đầu tới tận tháng 4, 1975.

Nhạc sĩ Ngọc Bích được nhiều người ở miền Nam biết tới vì ông là tác giả phần nhạc của bài “Suy Tôn Ngô Tổng Thống.” (Lời do nhà văn Thanh Nam phụ trách)

Tiền thân của ca khúc này là bài “Vè Bảo Ðại” cũng là sáng tác chung của Ngọc Bích và Thanh Nam.

Dĩ nhiên khi ca khúc có nội dung “Suy Tôn Ngô Tổng Thống,” nhà văn Thanh Nam đã phải cho nó những ca từ khác.

Tuy nhiên, có thể ít người biết rằng nhạc sĩ Ngọc Bích là một trong những nhạc sĩ thuộc thế hệ thăng hoa hóa cho nền tân nhạc Việt Nam, ở giai đoạn mới phát triển. Mặc dù, ông có rất nhiều tình khúc còn được lưu truyền tới ngày hôm nay.

Về những ca khúc nổi tiếng của nhạc sĩ Ngọc Bích, được nhiều người thuộc (nhưng sau này, ít người biết rõ tác giả là Ngọc Bích), có thể những ca khúc tiêu biểu như “Con Ðò Ðưa Xác” (lời Nguyễn Văn Ðức) “Ðôi Chim Giang Hồ,” “Khúc Nhạc Tương Tư,” “Mộng Chiều Xuân,” “Ðón Gió Mới,” “Trở Về Bến Mơ” v.v...

Ông cũng là nhạc sĩ có nhiều ca khúc được các ca nhạc sĩ khác chọn để trình bày trên sân khấu hoặc thu đĩa. Như ca khúc “Ðôi Chim Giang Hồ” của ông, được nhạc Tuấn Khanh, chọn để trình bày trong cuộc thi tuyển lựa ca sĩ của đài Pháp Á ở Hà Nội từ năm 1953. Chính ca khúc này đã giúp tác giả “Hoa Soan Bên Thềm Cũ” đoạt giải khôi nguyên cuộc thi. Hay ca khúc “Con Ðò Ðưa Xác” của ông, được nhạc sĩ Châu Kỳ (tác giả “Trở Về&rdquo chọn để thu đĩa từ những năm đầu thập niên 1950...

Ngay nam danh ca Anh Ngọc, thuở khởi nghiệp ca hát đã chỉ hát Ngọc Bích mà được nhiều thính giả ưa thích.

Trong một bài viết có tính cách nhắc lại một số kỷ niệm với Ngọc Bích, nhạc sĩ Phạm Duy kể:

“Trong những năm đầu thập niên 50, vài ba nhạc phẩm của anh (Ngọc Bích), đã được rất nhiều người ưa thích khi được phóng đi trên đài phát thanh Hà Nội như các bài Hương Tình, Trở Về Bến Mơ v.v... qua giọng ca Tâm Vấn. Thanh niên Hà Nội ưa nhạc Ngọc Bích vì tính chất Jazz của nó, đa số soạn theo nhịp swing rất mới mẻ so với những ca khúc khác...

“Nhạc mang tính chất lãng mạn của Ngọc Bích lúc đó có phần ngang ngửa với nhạc Ðoàn Chuẩn, Từ Linh...”

Vậy, nhạc sĩ Ngọc Bích Là ai?

Tổng hợp một số tư liệu được phổ biến trên nhiều trang mạng, người ta được biết:

Nhạc sĩ Ngọc Bích tên thật là Nguyễn Ngọc Bích, sinh năm 1924 tại Hà Nội; (một vài tư liệu khác lại cho rằng ông sinh năm 1925), trong một gia đình gia thế. Thân phụ của ông, là Bác Sĩ Nguyễn Huy Bằng, được ghi nhận là người có tài sử dụng nhiều nhạc cụ cổ truyền như đàn bầu, tỳ bà, tam thập lục v.v...

Ngay từ năm mới lên 10, Ngọc Bích đã tỏ ra có năng khiếu đặc biệt về âm nhạc.

Thoạt tiên, ông bắt đầu học về ký âm pháp với thầy Nguyễn Văn Thông cùng thời điểm với các nhạc sĩ cũng nổi tiếng sau này như Ðỗ Thế Phiệt, Nguyễn Văn Huấn, Nguyễn Văn Ngạc, Nguyễn Hiền, Tu Mi-Ðỗ Mạnh Cường.

Sau khi tốt nghiệp tiểu học, ông thi đậu vào trường Bưởi (tiền thân của trường Trung học Chu Văn An). Cũng năm đó, ông tham dự đơn ca ở Nhà Hát Lớn Hà Nội. (Ðó là chương trình tuyển lựa ca sĩ xen giữa các màn kịch, do cố nhạc sĩ Thẩm Oánh phụ trách)

Vẫn trong lãnh vực âm nhạc, sau này, ông còn được nhạc sĩ Nguyễn Thiện Tơ hướng dẫn thêm một thời gian.

Năm 1940, nhạc sĩ Ngọc Bích được mời qua Côn Minh, Trung Quốc, trình diễn.

Năm 1942, theo cố nhạc sĩ Nguyễn Hiền thì ông là nhạc sĩ Việt Nam trẻ nhất được ban giám đốc của vũ trường TaKara, ở khu phố Khâm Thiên mời tham gia ban nhạc của họ. Ðó là khiêu vũ trường đầu tiên, chơi nhạc sống tại Hà Nội.

Giữa năm 1942, khi vừa bước vào năm thứ hai, bậc cao đẳng tiểu học, ông rời trường Bưởi để chuyên tâm theo con đường âm nhạc.

Năm 1943, ông lại cùng một ban nhạc lớn của Hà Nội sang biểu diễn tại Côn Minh, giúp vui cho lực lượng Ðồng Minh ở địa phương này.

Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ năm 1945, nhạc sĩ Ngọc Bích tham gia kháng chiến ở Liên Khu 3, cùng với người bạn học cũ là nhạc sĩ Nguyễn Hiền.

Theo nhạc sĩ Phạm Duy thì trong thời gian ở Lào Kai, họ Phạm cũng đã có dịp hát chung với nhạc sĩ Ngọc Bích tại quán Biên Thùy và hai người còn sinh hoạt chung với nhau ít năm sau đó.

Nhạc sĩ Ngọc Bích bắt đầu sáng tác từ năm 1947. Ông khởi đầu sự nghiệp âm nhạc của mình với các ca khúc viết theo nhịp swing và blues. Hai thể điệu được coi là rất mới lạ thời đó.

Trong những năm đầu của thập niên 1950, một số nhạc phẩm của ông đã được nhiều người ưa thích khi những ca khúc ấy được giới thiệu trên Ðài Phát Thanh Hà Nội...

Nhạc sĩ Nguyễn Hiền cho biết, thời gian kháng chiến chống Pháp là khoảng thời gian nhạc sĩ Ngọc Bích sáng tác được nhiều tình ca giá trị nhất. Những tình khúc như “Khúc Nhạc Chiều Mơ,” “Thiếu Nữ Trên Mây Ngàn” (tức “Bông hoa rừng&rdquo , “Lời Hẹn Xưa,” “Con Ðò Ðưa Xác, “Thuở Trăng Về,” “Ðêm Trăng Xưa,” “Bến Ðàn Xuân,” “Ðôi Chim Giang Hồ,” “Dưới Trăng Thề”...

Nhạc sĩ Phạm Duy lại cho biết, cũng với nhịp điệu swing và blues, Ngọc Bích đã dùng cho những bài ca phục vụ kháng chiến như “Say Chiến Công,” “Bà Già Giết Giặc”...

Thất vọng trước những dấu hiệu cho thấy cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đã bị những người cộng sản lợi dụng, chi phối, năm 1949, Ngọc Bích rời bỏ chiến khu, trở về Hà Nội.

Cùng với làn sóng người di cư từ miền Bắc vào miền Nam, năm 1954, nhạc sĩ Ngọc Bích vào Sài Gòn. Ban đầu ông làm việc tại các nhà hàng có ca nhạc, sau đó để tránh bị đi lính, ông xin đồng hóa vào quân đội, phục vụ tại tại Ðài Phát Thanh Quân Ðội.

Ở miền Nam, ông tiếp tục sáng tác và chơi nhạc cho các ban nhạc thuộc đài phát thanh Pháp Á, đài Sài Gòn, đài Quân Ðội.

Mặt khác, ông cũng là một thành viên được nể trọng trong những ban nhạc chơi cho các vũ trường, trên sân khấu đại nhạc hội ở các rạp chiếu bóng...

Tháng 4 năm 1975, di tản khỏi Sài Gòn, tới Hoa Kỳ, nhạc sĩ Ngọc Bích chọn định cư tại miền Nam Cali. Tại đây ông tham gia nhóm AVT hải ngoại do nhạc sĩ Lữ Liên đứng đầu cùng với nhạc Vũ Huyến (tác giả ca khúc, “Cô Hàng Nước”...).

Sau đó ban AVT cùng Thúy Liễu, vợ của nghệ sĩ Lữ Liên, thành lập ban thoại kịch Gió Nam, đã hợp cùng đoàn nghệ sĩ của cố nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ qua Âu Châu trình diễn rất sớm, chỉ một năm sau biến cố tháng 4, 1975.

Năm 1988, khi nhạc sĩ Nguyễn Hiền đến Hoa Kỳ, Ngọc Bích và Nguyễn Hiền cùng các nhạc sĩ bạn như Nguyễn Lưu, Phi Hùng... thành lập ban Saigon Band, với tham vọng vực dậy sinh hoạt âm nhạc có tính chính quy ở quê người.

Sinh thời, nhạc sĩ Nguyễn Hiền từng nhấn mạnh rằng bạn ông, nhạc sĩ Ngọc Bích là một người rất cẩn trọng trong lĩnh vực sáng tác. Ông quan tâm rất nhiều về cách sử dụng các âm giai, cung bậc sao cho thích hợp với nội dung của từng ca khúc.

“Mặc dù ông là người du nhập hai thể điệu swing và blues coi như rất sớm vào nên tân nhạc Việt. Nhưng ở một mặt nào khác, ông cũng là người chủ trương né tránh tối đa những quãng cách mang tính cách phương Tây. Ông luôn cố gắng gìn giữ, duy trì bản sắc Việt Nam trong nhạc của mình... Ông rất sợ nhạc của ông nghiêng nặng về khuynh hướng tây phương...” Nhạc sĩ Nguyễn Hiền nói.

Tác giả “Khúc Nhạc Tương Tư,” Nguyễn Ngọc Bích từ trần ngày 15 tháng 10, năm 2001 tại miền Nam Cali.

Ông mất đúng một tuần sau khi tham dự đám tang nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ ở thành phố Westminster, thuộc quận hạt Orange County!

Nhạc sĩ Ngọc Bích là người được nhiều nhạc sĩ cùng thời đánh giá cao qua nhiều sáng tác, với nhiều thể loại khác nhau. Ông cũng là nhạc sĩ được mời chơi cho vũ trường đầu tiên ở Hà Nội và xuất ngoại khi còn rất trẻ...

Nhưng trong đời thường, những người biết ông, đã có chung một nhận xét:

- Bản chất ông là người lặng lẽ tới khép kín!

Sự khép kín hay lặng lẽ của tác giả “Con Ðò Ðưa Xác” đã dẫn tới nhiều thắc mắc nơi nhiều bằng hữu của ông.

Những người này kể rằng, sinh thời, vì có tài, lại nổi tiếng sớm nên nhạc sĩ Ngọc Bích được rất nhiều phụ nữ săn đón. Vậy mà tác giả “Trở Về Bến Mơ” với những ca từ não lòng người như:

“Nghẹn ngào niềm nhớ nhau
“Thương xót ai trăng sầu bên mái lầu!
“Hay đớn đau vì câu hẹn kiếp sau!
“Trăng ứa màu lệ dâng ướt ngàn sao!”

Ðã không hề đáp ứng tình cảm của những người nữ đó. Chính sự kiện này đã khiến dư luận một thời, đặt câu hỏi, “Phải chăng nhạc sĩ Ngọc Bích khép kín trái tim ông vì một mối tình oan trái nào đó?”

Ðiển hình cho trường này là nhà thơ Mai Trung Tĩnh. (1)

Khác hơn những người làm thơ cùng trường hợp với mình, nhà thơ Mai Trung Tĩnh được trao giải thưởng văn chương toàn quốc, bộ môn thơ rất sớm. Năm 1961. Nhưng không vì thế mà tên tuổi quen thuộc với quần chúng.

Về giải thưởng văn chương toàn quốc ở thời điểm vừa kể, nhà thơ Thanh Tâm Tuyền được mời vào ban giám khảo, đại diện cho khuynh hướng thơ tự do bắt đầu bước vào giai đoạn nở rộ, cho biết: Ở thời điểm ấy, số lượng thi phẩm xuất bản khá ít ỏi. Hầu hết là những thi phẩm sáng tác theo khuynh hướng thơ vần điệu. Và, năm đó, cũng không có một thi phẩm nào được ban giám khảo đánh giá là... ... nổi bật. Tác giả “Tôi không còn cô độc” nhân dịp này, đã đề nghị ban giám khảo trao giải thưởng thi ca hạng nhì (không có hạng nhất,) cho nhà thơ Mai Trung Tỉnh - Người có những bài thơ xuôi đầu tiên, đăng trên tạp chí Sáng Tạo.

Ngặt nỗi khi ấy, nhà thơ Mai Trung Tĩnh chưa có một thi phẩm riêng nào xuất bản, ngoài tập “Bốn mươi bài thơ” - Gồm 20 bài thơ xuôi của Mai Trung Tĩnh và, 20 bài thơ vần điệu của nhà thơ Vương Ðức Lệ (2). Cuối cùng, ban giám khảo cũng đồng ý đề nghị trao giải nhì cho thi phẩm ấy.

Sau này, nhà văn Mai Thảo, ở hải ngoại, đôi lần trong những buổi họp mặt văn nghệ, khi đề cập tới Mai Trung Tĩnh, ông cũng kể lại sự việc, cùng một nội dung, như nhà thơ Thanh Tâm Tuyền.

Căn bản, như đã nói, nhà thơ Mai Trung Tĩnh làm thơ rất ít. Chẳng những ông đã ít giao du với anh em trong văn giới mà, ông cũng ít liên hệ với những người đứng đầu các tạp chí thuần túy văn học, nghệ thuật.

Vì thế, sau khi tạp chí Sáng Tạo bộ mới đình bản, văn giới không còn cơ hội đọc thơ ông. Phải tới cuối thập niên 1960, đầu thập niên 1970, những người yêu thơ ông, thỉnh thoảng mới được đọc thơ Mai Trung Tĩnh, trên tạp chí Văn, ở Saigon.

Trong buổi giới thiệu thi phẩm “Thơ Mai Trung Tĩnh” do nhà Tiếng Quê Hương xuất bản tại Hoa Kỳ, 2001, trong bài nói chuyện của mình về thơ Mai Trung Tĩnh, nhà báo Phạm Trần cho biết, Mai Trung Tĩnh làm thơ từ năm 15 tuổi và, có thơ đăng báo từ năm 1953.

Sau giai đoạn dạy tại trường trung học Kỹ Thuật Saigon, là giai đoạn Mai Trung Tĩnh, tên thật Nguyễn Thiệu Hùng (3), bị động viên vào trường Bộ Binh Thủ Ðức, khóa 16. Ra trường, ông được chọn về Cục Tâm Lý Chiến, phục vụ tại đài phát thanh Quân Ðội.

Tại nơi làm việc lâu dài này, Mai Trung Tĩnh viết lời cho một ca khúc nổi tiếng của nhạc sĩ Trần Thiện Thanh; ca khúc “Lâu Ðài Tình Ái.”

Dẫu chỉ là người đặt lời, căn bản không phải là bài thơ, nhưng với những ca từ như:

“Anh sẽ vì em làm thơ tình ái.Anh sẽ gom mây kết hình lâu đài. Ðợi chờ một đêm trăng nào tới, đợi chiều vàng hôn lên làn tóc, đợi một lần không gian đổi mới, đón hai đứa chúng ta mà thôi...

“Tinh tú trời cao thành vương miện sáng.

Khai lễ đăng quang vũ trụ chong đèn. Hoàng hậu về cao sang quyền quý, đẹp nụ cười quân vương vừa ý, và lâu đài mang tên Tình Ái đón hai đứa chúng ta mà thôi...”

Ðủ khiến một vài anh em đùa rằng, đó là “con tư sinh” hay, “đứa con ngoài hôn thú” thi ca của ông.

Với cá nhân tôi, tôi cho rằng Mai Trung Tĩnh thực sự tìm đến thi ca khoảng cuối thập niên 1950, đầu thập niên 1960, như đi tìm những hồi chuông gióng giả tử sinh, song hành cùng những hồi chuông tình yêu, tuổi trẻ.

Nhưng giữa bầu khí hun khói buồn nôn giả tạo, phô trương những cật vấn Thượng đế, làm dáng, lềnh bềnh trong dòng sinh hoạt văn chương Saigon thuở ấy, thì Mai Trung Tĩnh là một trong những người đã tách, thoát khỏi biển sóng ngầu đục thời thượng ấy.

Thơ ông, là một nhánh sông khác. Biệt lập. Tự nó, ngân nga những xác tín đi ra từ tâm thức. Tự nó, chấp chới nắng, mưa đời thường, ghi nhận từ một góc độ riêng. Góc độ Mai Trung Tĩnh:

“Buổi sáng anh trở dậy ra lan can

nhìn xuống đường

anh nhìn cuộc đời dưới ấy

không khí trong lành đất trời cỏ cây

chim chóc

và tiếng nói của người vào châu thành

tâm hồn anh đã ngủ giữa đám đông ồn ào

con ngựa khỏe lành gõ móng nhịp đều - buổi mai

người thợ rảo chân trong gió sớm

mỗi ngã tư như hội học trò

chào! tương lai như gần gũi

buổi sáng anh trở dậy ra lan can

nhìn xuống đường

để quên mình úp mặt khóc đêm qua.”

(Trích “Buổi sáng&rdquo

Mình ên, như định mệnh. Thơ Mai Trung Tĩnh mang theo những hồi chuông gióng giả, về một chân trời khác. Thơ Mai Trung Tĩnh, như thế, hiểu theo một nghĩa nào đó, đã là những nhát rìu, nhát cuốc, cực lực khẩn hoang cánh rừng sự sống bị văn chương đương thời, quằn lấn:

“Tôi khoác áo ra đi

tay với đầu tiên vào mộng ngọc

gió rười rượi mát long lanh

nhẹ bồng tênh chân bước vào mệt nhọc

mồ hôi ướt vừa khô trong chốc lát

đây vạn thuở xây thành?

tôi chào thế giới vừa lên xanh

buồn tim ngàn lối ngỏ

suối đời cuộn sóng trôi nhanh

huyết mạch chảy trong người ngoài phố

bây giờ mới thỏa gặp các anh

tay giao chưa, đã gặp lòng

cười vơi chưa mời đã tiếp

áo cơm bao quản

đàn nào phải giục lên cung

vạn cửa mở toang mừng cuộc sống”...

(Trích “Mộng ngọc&rdquo

Và:

“Cuộc đời đâu phải chỉ là một chuỗi đòn hành hạ tự mình. Người ta không thể tự phá phách căn nhà tâm hồn rồi ném tội lên đầu kẻ khác đã tiêu hủy mình.”

(Trích “Dựng&rdquo

Như đã nói, dù lên đường về với thi ca, như một lên đường kiếm tìm cho mình một định mệnh khác. Một định mệnh (cũng) gióng giả những hồi chuông tin yêu sự sống, song sinh cùng hồi chuông tình yêu đôi lứa, thanh niên. Nhưng, không gian khoẻ mạnh nhát rìu xác tín đầu nguồn của đất trời thơ Mai Trung Tĩnh, muốn hay không, cuối cùng, cũng đã bị tai ương chập trùng, phút cuối:

“Bỗng dưng vẳng tiếng não lòng

tai nghe tàu gọi mà không thấy tàu”...

(Trích “Trong trại cải tạo nghe tiếng còi tàu hỏa&rdquo

Mặc dù, sâu kín, một nơi chốn nào đó, trong tâm thức thi sĩ, sau dập dờn vùi dập, Mai Trung Tĩnh vẫn thủy chung với niềm xác tín ban đầu của mình, rằng:

“Vẫn mây trời như thế

nắng vẫn như thế

gió và mưa như thế”...

(Trích “Như thế&rdquo

Ông vẫn mình ên. Như định mệnh. Như hồi chuông khác. Gióng giả thi ca.

Có dễ, chính sự tách, thoát, để làm thành một lên đường riêng, lẻ, nên tiếng thơ Mai Trung Tĩnh/Nguyễn Thiệu Hùng trên lộ trình khai khẩn thi ca miền Nam, hai mươi năm, đã là tiếng thơ cô, tịch. Mọi đồng vọng, từ tiếng thơ họ Nguyễn này, nếu có, chỉ là những vọng âm tự thân, như chiếc bóng của cõi thơ cô, tịch kia.

Và, do đó, theo tôi, mức độ lớn lao của thơ Mai Trung Tĩnh/Nguyễn Thiệu Hùng, đã/lại nằm nơi cốt lõi của chính niềm cô, tịch kia.

(Tháng 4, 2010)

Chú thích:

(1) Nhà thơ Mai Trung Tĩnh/Nguyễn Thiệu Hùng, sinh năm 1937 tại Hà Nội; cựu học sinh trường trung học Chu Văn An. Tốt nghiệp cử nhân giáo khoa Triết Tây, và cử nhân Văn Chương, tại Ðại Học Văn Khoa Saigon. Sau nhiều năm tù cải tạo, ông và gia đình định cư tại Hoa Kỳ theo diện HO, tháng 6 năm 1995. Ông từ trần ngày 20 tháng 2, năm 2002, tại Virginia, để lại 4 thi phẩm đã được ấn hành.

(2) Nhà thơ Vương Ðức Lệ tên thật Lê Ðức Vượng, sinh năm 1937 tại Hà Ðông. Ông có 8 thi phẩm được xuất bản trong và ngoài Việt Nam. Họ Lê từ trần ngày 20 tháng 1, năm 2008, tại Virginia.

(3) Nhà thơ Mai Trung Tĩnh từng bày tỏ sự khó chịu, mỗi khi ông bị ai đó hiểu lầm ông là con của Giáo Sư Nguyễn Thiệu Lâu - Một giáo sư dạy Sử bậc trung học, nổi tiếng. Giáo Sư Nguyễn Thiệu Lâu cũng nổi tiếng qua những giai thoại chống đối chế độ Ðệ Nhất Cộng Hòa...

Nhân cách thứ nhất: Nhân cách văn chương (chỉ tài năng nhà văn).

Và, nhân cách thứ hai: Nhân cách đời thường.

Về nhân cách văn chương của Nhã Ca thi sĩ, Nhã Ca nhà văn, thì nó đã là một nhân cách rực rỡ. Ðã định hình. Bất khả chuyển.

Riêng nhân cách đời thường, nơi Nhã Ca, với tôi, cũng là một nhân cách đáng trân trọng.

Kinh nghiệm trong đời thường cho chúng ta rất nhiều thí dụ cụ thể về những cá nhân tạo, đạt được những thành tựu đáng kể trong văn chương. Nhưng nhân cách đời thường ở họ, lại là con đường nghịch chiều. Một hướng đi, một ngã rẽ khác.

Ngay với những tài năng lớn, được thực chứng bởi những sản phẩm nghệ thuật giá trị, nhưng trong đời thường, họ lại có một nhân cách khác.

Ðó là thứ nhân cách phản ảnh cái tâm đố kỵ. Ganh ghét. Thủ đoạn... Hoặc đó là cái tâm chật hẹp với... ... tinh thần phe phái. Cục bộ. Ðịa phương. Khoanh vùng. Một thứ nhân cách ấp, xã với tinh thần Lý trưởng hoặc Chánh tổng...

Trước thực trạng này, sinh thời, cố Thi sĩ Nguyên Sa từng chỉ danh đó là cái tinh thần “phe ta”. “Ðảng ta”. “Vùng đất ta”. Hoặc “quần thần, đàn em ta”... hiển hách. Ngoại giả là cỏ rác. Phải dẹp bỏ. Chặt đầu!

Nói về nhân cách Nhã Ca đời thường, tôi mãi nhớ hình ảnh một “buổi họp kín.” Diễn ra trong phòng âm u trong ngôi nhà sau cùng trên đường Tự Do, Saigòn, của cặp vợ chồng nhà thơ, nhà văn Nhã Ca/Trần Dạ Từ.

Nhà văn Mai Thảo kể, đó là “buổi họp” đầu tiên và cũng là cuối cùng (?)cực kỳ nghiêm trọng giữa nhà văn Nhã Ca với 5 người con của bà.

Buổi họp nhằm đi tới “biểu quyết”:

- Có đồng ý cho bác Mai Thảo tạm trú một thời gian, giữa lúc bác đang bị săn lùng ráo riết bởi chính quyền Cộng Sản?

Mỗi lần nhớ lại hình ảnh 5 bàn tay nhỏ xíu cùng hăng hái, dứt khoát dơ lên trong tình cảnh tai họa có thể ập xuống bất cứ lúc nào, trên mái đầu những trẻ thơ này, tôi không khỏi bùi ngùi. Cảm phục.

Tôi vẫn nghĩ không thể khi không, không thể tự nhiên có được cùng lúc, 5 bàn tay bé xíu dơ lên, trong một quyết định đầy nguy nan như vậy.

Tôi nghĩ đến ảnh hưởng hay giáo dục của bà mẹ. Người sinh ra những đứa trẻ đồng lòng dơ tay “biểu quyết” cho bác Mai Thảo được trốn trong nhà mình (khi mà người cha của chúng là nhà thơ Trần Dạ Từ, còn đang dật dờ trôi từ nhà tù này tới nhà tù khác. Khi mà chính người mẹ của chúng, cũng từng chịu cảnh từ đầy hơn một năm bởi chế độ mới, hiện còn bị theo dõi ngày đêm...).

Dù một nách 5 con nhỏ, nhưng tác giả “Yêu một nhà văn” vẫn chưa bao giờ bỏ qua một kỳ phép được thăm nuôi chồng.

Về những chuyến đi thăm nuôi nhà thơ Trần Dạ Từ, cố nhà văn Mai Thảo, trong tác phẩm “Chân Dung 15 nhà văn, nhà thơ Việt Nam”, do nhà sách Văn Khoa, Calif., xuất bản năm 1985, viết lại theo lời kể của một người từng đi chung với Nhã Ca, như sau:

“...Chuyến đi cho nhìn thấy tất cả những vất vả dọc đường. Cho nhìn thấy cuộc sống điêu đứng hiện giờ của Nhã Ca ở Saigòn sau đại nạn 1975. Cho nhìn thấy sự can trường lạ lùng của bà, một mình giữa cơn hồng thủy (...)”

“Một chiếc xe nhỏ ọp ẹp, khởi hành lúc 5 giờ sáng ở bên xe Petrus Ký. Ðồ thăm nuôi chất đầy. Mọi người ngồi chen chúc, ngộp thở. Ai nấy đều mệt mỏi, ủ rũ, riêng chị Nhã là người mạnh mẽ nhất. Chị đùa cợt cho vui dọc đường, săn sóc tất cả mọi người. Xe tới rừng lá Phan Thiết đã bể bánh. Phải ngưng lại một đêm. Mọi người xuống xe nằm ngủ ngay bên vệ đường với đêm rừng lạnh buốt. Riêng Nhã Ca thức, bó gối ngồi tới sáng. Chiều hôm sau mới tới Nha Trang. Lại một màn gối đất nằm sương ở bến xe, khiến mọi người mệt lả cơ hồ không chịu đựng nổi nữa. Lượt đi tưởng độ hai ngày kéo dài tới bốn ngày ở dọc đường. Ngày hôm sau ra Qui Nhơn, từ Qui Nhơn đi Pleiku, xe lại hư máy nữa ở chân đèo Cả. Tài xế dở chứng đòi quay về Saigòn, chị Nhã năn nỉ mãi. Chị hò mọi người cùng đẩy xe lên con đèo cao ngất. Ðẩy năm bảy cây số tới ngang trại giam trên đường 19, đã xế chiều. Mọi người cùng phải khiêng vác nặng, đi lê lết qua ba cây số đường rừng mới tới trại. Thời gian cho gặp thân nhân chỉ có nửa giờ. Thấy chồng, chị Nhã xúc động ôm lấy và bị bọn cán bộ la lối chửi mắng là đã có cử chỉ sàm sỡ đồi trụy. Chị nín thinh, chịu đựng, ra khỏi trại mới chảy nước mắt (...)”

“Từ chỗ ẩn lánh của mình, nghe chuyện về Nhã Ca, Nhã Ca trong đổi đời, trong giông bão, về những ngày tù đầy của Nhã Ca ở Phan Ðăng Lưu, về những chuyến thăm nuôi Trần Dạ Từ, tấm lòng son sắt thủy chung, tôi không sao kìm giữ được xúc động...”

Chỉ trong cương vị người nghe kể lại, không thực sự trông thấy, càng không là người tham dự chuyến đi nuôi chồng của Nhã Ca, nhưng tác giả “Chuyến tàu sông Hồng” đã không thể không thú nhận rằng, ông “không sao kìm giữ được xúc động”!

Nói về nhân cách Nhã Ca đời thường, tôi cho rằng, tôi cũng sẽ rất không phải, nếu không nhắc tới sự kiện nhà văn này, đã dùng tiền tác quyền, một tác phẩm của mình, làm giải thưởng cho những luận án tiến sĩ y khoa. Mặc dù, điều này, tôi cũng chỉ mới được biết gần đây, qua bài viết của ký giả Tường Vi:

Trên những đặc san cuối năm do Ðại Học Y Khoa Huế xuất bản, trong phần tin tức, thường có loan báo “luận án tiến sỹ y khoa đoạt ‘giải thưởng Nhã Ca’ hàng năm. Ðây là một giải thưởng được thiết lập từ năm 1969 và do chính nữ văn sỹ Nhã Ca bảo trợ. Khoản tiền dùng cho giải thưởng này chính là tác quyền cuốn ‘Giải khăn sô cho Huế’ một bút kỳ nổi tiếng của nhà văn nữ này, viết về biến cố Mật Thân tại Huế.”

Ngày 23 tháng chạp năm Mùi (1967) đang sống ở Sàigòn, Nhã Ca nhận được điện tín của gia đình từ Huế gọi về chịu tang thân phụ của bà vừa từ trần. Bảy ngày sau, cuộc tổng công kích Tết Mật Thân bùng nổ, và nhà văn nữ này, ngoài cái tang gia đình, đã phải chịu cái tang chung cho cả thành phố bị tàn phá.

“Những điều tai nghe mắt thấy trong hơn hai tháng lưu lạc trong biến cố tết Mậu Thân tại Huế được Nhã Ca viết lại thành tác phẩm ‘Giải khăn sô cho Huế’ và toàn bộ tác quyền đầu tiên của cuốn sách nổi tiếng này được dành tặng cho Huế. Một phần góp vào việc cho trường nữ trung học Ðồng Khánh. Một phần được trao tặng cho Ðại Học Y Khoa Huế, và vị khoa trưởng y khoa Huế thời đó là bác sỹ Bùi Duy Tâm đã dùng khoảng tiền này để thiết lập một giải thưởng mệnh danh là ‘giải thưởng Nhã Ca’ dành cho luận án tiến sỹ y khoa xuất sắc nhất hàng năm.”

Ðến đây, tôi không thấy cần thiết phải kể thêm, dẫn chứng thêm về nhân cách đời thường của tác giả “Ðoàn nữ binh mùa thu”.

Tự thân đời sống bà, những năm tháng nắng, mưa những thời gian huy hoàng và, bão tố... đã nói đủ, nói hơn những gì chữ nghĩa tôi, có thể vươn tới.

Cạnh đó, tôi nghĩ, dù muốn hay không, đã 35 năm trôi qua. Thời gian với bản chất cần mẫn (đôi khi đáng nguyền rủa của nó , vẫn lặng lẽ làm công việc không ai khiến, chẳng ai nhờ!

Ðó là sự khép miệng những vết chém. Chà mỏng những đường sẹo. Lấp đi những phần khuyết...

Nhưng điều nó không làm được, theo tôi, dù cho nó có thêm bao nhiêu cái 35 năm nữa, đó là:

- Nhân cách đời thường của nhà văn Nhã Ca.

Nhân cách này cũng tựa một dòng chảy khác. Một dòng chảy song song với nhân cách văn chương rực rỡ của bà. Một người làm thơ, viết văn tên là Nhã Ca/Trần Thị Thu Vân.

Do vậy, trước khi mời bạn đọc bước vào phần thứ ba của loạt bài này, chúng tôi xin gửi tới quý vị và các bạn, tiểu sử của nhà thơ và, cũng là nhà văn Nhã Ca, căn cứ theo tài liệu được ghi trên trang mạng Bách Khoa Toàn Thư mở Wikipedia:

Theo tài liệu này, người ta được biết, Nhã Ca tên thật là Trần Thị Thu Vân, sinh năm 1939 tại cố đô Huế. Năm 1960 bà vào Saigon. Tại thủ đô miền Nam tự do này, bà chính thức bước vào con đường làm thơ, viết văn.

Trong 15 năm, tính 30 tháng 4, 1975, bà đã xuất bản 36 tác phẩm. Hai lần được trao giải thưởng Văn Chương Toàn Quốc. Lần thứ nhất, năm 1965 với thi phẩm “Nhã Ca Mới.” Lần thứ hai, 1966, với truyện dài “Ðêm Nghe... ... Tiếng Ðại Bác.”

Trong số 36 tác phẩm xuất bản tại Việt Nam, tác phẩm “Giải Khăn Sô Cho Huế,” viết về biến cố Tết Mậu Thân, 1968 tại Huế, khiến bà bị nhà cầm quyền Cộng Sản Hà Nội giam cầm một thời gian. (Riêng nhà thơ Trần Dạ Từ, người bạn đời của bà, bị tù tới 12 năm!)

Ðồng thời, cũng vì tác phẩm này, bà là người nữ duy nhất có tên trong danh sách 10 “biệt kích văn hóa” ác ôn nhất ở miền Nam Việt Nam, cùng với những nhà văn đồng thời khác, như Mai Thảo, Duyên Anh, Chu Tử, Nguyễn Mạnh Côn v.v...

Trong một bài viết về Nhã Ca, nhà văn Nguyễn Xuân Hoàng ghi:

“Nói về kỷ niệm mà chị nhớ hoài là thời kỳ trong nhà tù nhỏ và nhà tù lớn ở Việt Nam, Nhã Ca kể có lần được theo xe tù đi thăm nhà trưng bày tội ác Mỹ Ngụy ở trường Dược cũ tại Saigon, thấy sách của mình và bạn hữu được bày dưới danh nghĩa ‘Tội ác Mỹ Ngụy.’ Ðặc biệt cuốn ‘Giải Khăn Sô Cho Huế’ được treo trang trọng. Bà đã đứng nghiêm cạnh Lê Xuyên, Hoàng Anh Tuấn, Trần Việt Sơn... kính chào tác phẩm của mình và bạn hữu.”

Nói về thành tựu văn xuôi của Nhã Ca thì, bà là nhà văn miền Nam đầu tiên và sớm nhất, có tác phẩm được dịch qua 2 ngoại ngữ Pháp và Anh. Ðó là các cuốn “Ðêm Nghe Tiếng Ðại Bác,” được dịch sang tiếng Pháp, với nhan đề “Le cannon tonnent la nuit” và cuốn “Ðoàn Nữ Binh Mùa Thu” được Barry Hilton dịch sang tiếng Anh, với tựa đề “The Short Times.”

Năm 1970, trong một bài viết của Tường Vy, đặc phái viên của cơ quan VTX, (lên mạng sau này,) có một đoạn nguyên văn như sau:

“...Từ lâu nay, chúng ta đã nói nhiều tới việc trao đổi văn hóa, giới thiệu văn hóa Việt Nam với ngoại quốc. Nhưng mãi tới nay, mới có một tác phẩm văn chương Việt Nam hiện đại được chọn dịch và xuất bản bên Mỹ. Cũng mãi tới nay, mới có một dịch giả người Mỹ thông thạo tiếng Việt, để dịch một tác phẩm Việt Nam trực tiếp từ tiếng Việt sang tiếng Anh ngữ. Hợp đồng xuất bản giữa Nhã Ca và ông Barry Hilton hôm nay, vì vậy, phải được coi là bước khởi đầu quan trọng cho việc giới thiệu văn chương Việt Nam với thế giới.”

“Trên đây là lời Linh Mục Thanh Lãng, Chủ tịch Trung Tâm Văn Bút Việt Nam; Tuyên bố trong buổi lễ ký hợp đồng phiên dịch và xuất bản tác phẩm Nhã Ca tại Hoa Kỳ, do Trung Tâm Văn Bút bảo trợ, tổ chức hôm Chủ Nhật, 13 tháng 6 vừa qua...”

“Tác phẩm được phiên dịch và xuất bản tại Hoa Kỳ là một truyện dài (Ðoàn Nữ Binh Mùa Thu), vừa hoàn thành của Nhã Ca, có tựa đề 'The Short Times' và dịch giả người Mỹ ông Barry Hilton, khi tuyên bố thành thạo bằng tiếng Việt với quan khách trong buổi lễ, đã ca ngợi tác phẩm này là ‘là một bi kỳ cổ điển,’ có giá trị tiêu biểu cho một giai đoạn đặc biệt của hai dân tộc Hoa Kỳ và Việt Nam...”

Trở lại với tiểu sử của tác giả “Ðêm Nghe Tiếng Ðại Bác,” người ta được biết, tháng 9 năm 1989, nhờ sự can thiệp mạnh mẽ, liên lụy của Hội Văn Bút Quốc Tế, phối hợp với Hội Ân Xá Quốc Tế và Thủ Tướng Thụy Ðiển Ingvar Carlsson, cuối cùng, bà cùng toàn thể gia đình được Thủ tướng Thụy Ðiển bảo lãnh qua Thụy Ðiển.

Năm 1992, bà cùng gia đình di chuyển qua Hoa Kỳ, tiểu bang California, thành lập và, điều hành hệ thống Việt Báo Daily News tại quận hạt Orange County.

Từ thi ca với tác phẩm đầu tay “Nhã Ca Mới”, bước qua văn xuôi, với tác phẩm thứ nhất được xuất bản là truyện dài “Ðêm Nghe Tiếng Ðại Bác,” người ta không thấy có một khoảng cách nào giữa văn xuôi và, thi ca của Nhã Ca. Nếu không muốn nói, đó chỉ là bước song hành, hoặc hai dòng chảy của một tài năng lớn, người nữ.

Trong sinh hoạt 20 năm văn học, nghệ thuật của miền Nam, sự kiện một thi sĩ đắm mình trong thử thách giữa ngọn triều văn xuôi hoặc ngược lại, là điều bình thường.

Ở một chừng mực nào đó, cũng có một số tác giả được ghi nhận là thành công. Cả hai lãnh vực. Nhưng, như Nhã Ca thì không.

Kể từ ngày miền Nam có Giải Thưởng Văn Chương Toàn Quốc, trải qua hai nền Ðệ Nhất và Ðệ Nhị Cộng Hòa, một nhà văn hay nhà thơ, được chọn để trao giải vốn đã khó, nói chi tới việc một tác giả như Nhã Ca, trong hai năm (1965, 1966) được chọn để trao liên tiếp hai giải Văn Chương Toàn Quốc cho cả hai bộ môn thi ca và, văn xuôi.

Cũng trong khoảng thời gian từ 1965 tới 1970, sinh hoạt văn xuôi của miền Nam trở nên rộn ràng, nhiều mầu sắc hơn nữa, với sự xuất hiện thêm nhiều cây bút nữ trên các diễn đàn văn chương.

Mỗi xuất hiện đó, là một nhan sắc. Riêng. Mỗi đi tới kia, là một phong cách. Khác.

Tuy nhiên, nhiều hay ít, những cây bút nữ đó cũng có chung một điểm gặp gỡ. Ðó là phạm trù tính dục trong văn chương.

Tính dục được ghi nhận từ người nữ: Vừa như một “giải phóng” người nữ khỏi những vòng rào, những vạch phấn khoanh vùng; san bằng khoảng cách nam/nữ; vừa như một từ trường có lực thu hút tò mò không nhỏ, nơi người đọc.

Khuynh hướng hay trào lưu này, nếu tôi được phép nói như vậy, hoàn toàn không có Nhã Ca. Nói cách khác, Nhã Ca là nhà văn nữ của văn chương miền Nam hai mươi năm, đã nói không, với dục tính. Bà không chỉ nói “không” với dục tính mà, cũng khác hơn các nhà văn nữ cùng thời, cõi giới văn xuôi của bà còn mở vào nhiều thể tài. Từ chiến tranh, đất nước, thời cuộc tới xã hội, gia đình, tuổi trẻ nữa.

Tuy từ chối khai thác tính dục trong văn chương, nhưng không vì thế mà truyện của Nhã Ca có số bán kém hơn những tác phẩm khai thác dục tính của một số nhà văn nữ khác. Trái lại.

Căn cứ theo bài viết có tính tường thuật, cộng với kết quả thăm dò, nghiên cứu của ký giả Tường Vi thì truyện của Nhã Ca có số bán cao nhất.

Các chủ nhiệm, chủ bút nhật báo ở miền Nam, 20 năm, có tập quán mời những nhà văn được coi là “ăn khách” viết truyện đăng tải mỗi ngày (trong giới gọi là feuilleton,) nơi trang trong nhật báo của họ... Nên, báo nào có được feuilleton Nhã Ca thì số bán sẽ gia tăng ở mức độ không thể phủ nhận.

Lý do? Câu trả lời có ngay, rằng:

Tuy tiểu thuyết Nhã Ca không nhằm đào sâu lãnh vực tính dục; nhưng tính lãng mạn, thơ mộng và luôn cả phần tâm lý, văn chương mượt mà trong cõi giới văn chương của bà, đã đáp ứng nhu cầu hay, khát khao cái đẹp không chỉ của giới trẻ mà luôn cả lớp người đã trưởng thành và những người lính nơi những tiền đồn heo hút nữa.

Với những tài liệu tôi hiện có về đời-văn-Nhã-Ca, tôi rất thích đoạn sau đây (vì tính chuyên nghiệp của một phóng sự) của tác giả Tường Vi, khi cô viết:

“Trên nhật báo Chính Luận, trong một bài liệt kê các khoản chi tiêu cần thiết để đối chiếu với số lương tháng ít ỏi, một nữ giáo chức đã ghi: ‘sách Nhã Ca.’ Như vậy trong những món ăn tinh thần của một lớp người, sách Nhã Ca đã được kể vào loại nhu cầu cần thiết và bền bỉ.

“Tại các trường trung học, nhất là những trường nữ, một số lớn tác phẩm Nhã Ca đã trở thành một đề tài thuyết trình thường xuyên của học sinh.

“Một số văn phẩm của Nhã Ca cũng được chọn làm đề tài cho một số luận án ra trường của các sinh viên văn khoa Saigon, Huế, Ðà Lạt.

“Ngoài số độc giả đông đảo là giáo chức, sinh viên học sinh, Nhã Ca cũng được đọc nhiều trong giới binh sĩ. Trên mục tìm bạn bốn phương của tuần báo Văn Nghệ Tiền Phong, có lần đã đăng một lời rao tìm bạn nguyên văn như sau:

‘Lính tiền tuyến muốn tìm những cô bạn gái trong trắng, tươi vui như hình ảnh cô bé Vành Khuyên trong truyện Trưa Áo Trắng.’

“‘Trưa Áo Trắng’ là tên một cuốn tiểu thuyết của Nhã Ca mới xuất bản năm ngoái, viết về một đám nữ sinh chơi vũ cầu buổi trưa bên hông trường nữ trung học Gia Long.”

Trả lời một câu hỏi của người phỏng vấn, Nhã Ca xác nhận:

“Nếu không nghĩ tới độc giả, chắc chắn tôi đã không viết văn làm gì. Tôi vẫn thường tự nhủ, bạn đọc của tôi đã phải bỏ những đồng tiền xương máu của họ ra đổi lấy từng cuốn sách. Vậy bổn phận của mình là phải viết cho xứng đáng với sự hy sinh ấy. Vậy chắc chắn sẽ chả bao giờ tôi có thể trở thành loại nhà văn tự cho mình là lớn đến độ tuyên bố là viết mà không thèm đếm xỉa đến độc giả.”

Nói tới văn xuôi của Nhã Ca sớm trở thành một món ăn tinh thần cần thiết của độc giả thuộc nhiều thành phần khác nhau, ở miền Nam mà, không nhắc tới ảnh hưởng tác phẩm của bà, trong lãnh vực điện ảnh, tôi cho là một thiếu sót.

Về mặt này, ký giả Tường Vi ghi nhận như sau:

“Một số tiểu thuyết Nhã Ca đã được đưa lên màn ảnh. Hãng phim Việt của Ðạo diễn Hà Thúc Cần đã dựng một phần ‘Giải Khăn Sô cho Huế’ thành phim ‘Ðất Khổ’. Hãng Lidac, với đạo diễn Lê Dân, đã đưa cuốn tiểu thuyết 'Cô Híp Py lạc loài' lên thành phim 'Hoa Mới Nở'. Hai cuốn tiểu thuyết khác của Nhã Ca, ‘Ðoàn Nữ Binh Mùa Thu’ và ‘Tình Ca Trong Khói Lửa Ðỏ’, cũng đã được hãng Phim Việt mua bản quyền...”

Tôi vẫn nghĩ thơ mộng là vòm cửa lớn mà một tác giả có khả năng, có đủ tâm, tài nên mở ra cho tuổi trẻ bước vào. Nó sẽ trở thành một hành trang tinh thần lấp lánh tin yêu mai sau; khi họ tới giai đoạn phải bước vào thực tế phũ phàng. Cuộc đời.

Vòm cửa này, tôi nghĩ, cũng cần thiết không kém, cho người trưởng thành, cơ hội về lại ngôi nhà xưa. Ngồi xuống những bậc thềm quá khứ, ngắm nhìn thanh xuân một thời, hay mơ ước một đời, bóng dáng mình.

Tôi cho nó ý nghĩa. Nó đang kể. Nó thiết thực hơn cả những tiểu thuyết thời thượng, như những cái đuôi của những triết lý nhất thời nữa.